بحران پژوهی جهان اسلام

بحران پژوهی جهان اسلام

واکاوی دلایل خود محوری دکتر محمد مصدق در شکست نهضت ملی و صنعت نفت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز، تهران، ایران
چکیده
در دوره نخست‌وزیری محمد مصدق، استقلال‌طلبی، آزادی‌خواهی، تحمل مخالفان و رواداری به گفتمان حاکم تبدیل گردید. به این ترتیب، فضای سیاسی ایران متکثرتر، قدرت شاه محدودتر، احزاب متنوع‌تر، اقتدار قانونی بیشتر شد و از طرف دیگر تحمل و مدارا با مخالفان بیشتر شد. با این نوع نگاه در این نوشته منطق اصلی بحث، چگونه «استیفای حقوق ملت ایران» در سال‌های جنبش نفت، مفهومی برابر با «ملی کردن» می‌باشد. چرا که با عنایت به متن تاریخی سال‌های ملی شدن صنعت نفت، تحلیل گفتمان کمک می‌کند تا فهمی واقع بینانه از عملکرد منطق ملّیون ایرانی در برابر منطق انتقال گرانۀ‌ دشمنان آن‌ها داشت. علل و عوامل بنیادین مطرح شده در این نوشتار نشان می‌دهد که ملّیون ایرانی راهبردهای عمیق و قابل پیش‌بینی در قبال ایالات‌متحده و به ویژه انگلستان نداشتند. با بر ملاشدن این ضعف‌ها و علل و عوامل بنیادین، ملّیون فاقد ابتکار عمل‌های واقع بینانه بودند، ابتکار عمل‌های واقع بینانه‌ای که می‌توانست ابهام گفتمانی را وارد دوره‌ای جدید نماید. دوره جدید می‌توانست به گونه‌ای مطرح شود که بنیاد جنبش ملی شدن صنعت نفت به قوت خود باقی بماند و دشمنان ایران را دچار انفعال گرداند. این مهم انجام نشد و اندک اندک شکست گریبان جنبش ملی را گرفت.
کلیدواژه‌ها

آبراهامیان، یرواند. (1389). تاریخ ایران مدرن(الف). جلد 5، ترجمه محمد ابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران، نی.
آبراهامیان، یرواند. (1389). ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه­شناسی سیاسی ایران معاصر (ب). جلد 17، ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران، نی.
تاجیک، محمدرضا. (1379). جامعه امن در گفتمان خاتمی. تهران، نی.
ذوقی، ایرج. (1368). ایران و قدرت­های بزرگ در جنگ جهانی دوم. تهران، پاژنگ.
راعی، مسعود. (1380). جایگاه حق توسعه در حقوق بشر معاصر. مجله معرفت، (49)، 27-16.
رحیمی روشن، حسن و حجازی، محمدکاظم. (1393). مطالعه تطبیقی ظهور و سقوط محمد مصدق و محمد مرسی در انقلاب مصر و نهضت ملی نفت در ایران. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 3 (12)، 89-79.
رمادان، حسین. (1385). مصدق بر مسند ناتوان­ترین نهاد مشروطیت. روزنامه دنیای اقتصاد، ش1045.
رهنما، علی. (1384). نیروهای مذهبی در بستر حرکت نهضت ملی. تهران، گام نو.
زعیم، کوروش. (1378). جبهه ملی ایران. تهران: ایران مهر.
سریع­القلم، محمود. (1380). عقلانیت و آینده توسعه یافتگی ایران. تهران: مرکز پژوهش­های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه.
صادقی، رامین. (1393). بررسی نقش و جایگاه حسین فاطمی در جبهه ملی. پژوهش­های علوم انسانی، 6 (33)، 18-1.
عباسی سرمدی، مهدی و راهبر، مهرنوش. (1388). توسعه سیاسی در ایران پس از خرداد 1376. سیاست، (10)، 280-259.
آقابخشی، علی و افشاری­راد، مینو. (1374). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.
فاتح، مصطفی. (1384). پنجاه سال نفت ایران. تهران: علم.
فرقانی، محمد مهدی. (1382). تحول گفتمان توسعه سیاسی در ایران از مشروطه تا خاتمی. رسانه، (54)، 35-18.
فوران، جان. (1387). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال­های پس از انقلاب اسلامی. ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.
کی استوان، حسین. (1327). سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم. ج1، تهران: روزنامه مظفر.
متقی، ابراهیم. (1378). جهت­گیری سیاست خارجی و نقش ملی ایران از کودتا تا انقلاب اسلامی ایران 1357-1332، نامه مفید، (19)، 206-177.
متینی، جلال. (1388). نگاهی به کارنامه سیاسی دکتر محمد مصدق. آمریکا: شرکت کتاب،چ2.
مدیرشانه­چی، محسن. (1377). سیاست خارجی ایران در دوران زمامداری مصدق. اطلاعات سیاسی اقتصادی، (132-131) 95-84.
مسعودنیا، حسین و ابراهیمی، علی. (1394). علل تکوین جنبش ملی شدن صنعت نفت بر اساس نظریه محرومیت نسبی، جامعه­شناسی تاریخی، 7 (3)، 299-277.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، جلسه 79، 11/9/132.
معین، محمد. (1364). فرهنگ فارسی. ج1، تهران: امیرکبیر.
مکی، حسین. (1370). سال­های نهضت ملی از آذرماه 1330 تا شهریور 1331. ج5، تهران: علمی.
مکی، حسین. (1377). سال­های نهضت ملی از نهم اسفند تا مرداد 1332.  ج7، تهران: علمی.
میثمی، لطف اله. (1392). جامعه مدنی باید جایگزین جامعه مدنی شود، لطف اله میثمی در گفت­وگو با شرق. روزنامه شرق، ش1714.
نادمی، داوود. (1390). بررسی جامعه­شناختی سرمایۀ اجتماعی. برگ فرهنگ، (23)، 35-8.
ورجاوند، پرویز. (1377). مصدق، نفت و سیاست موازنه منفی. مجله گزارش، (90)، 23-20.
دوره 9، شماره 1 - شماره پیاپی 24
فصل بهار
بهار 1401
صفحه 112-134

  • تاریخ دریافت 18 مرداد 1400
  • تاریخ پذیرش 19 تیر 1402