بحران پژوهی جهان اسلام

بحران پژوهی جهان اسلام

تحلیل سیاست خارجی ایران بر اساس مدل انتخاب عقلانی(مطالعه موردی برجام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه مطالعات آسیایی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
موضوع برجام به‌عنوان چالشی ۲۰ ساله در سیاست خارجی ایران، نمایان‌گر پیچیدگی‌های نظام تصمیم‌گیری این کشور است. طی چهار دهه گذشته، جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک بازیگر منطقه‌ای، با مسائل جهانی متعددی روبه‌رو شده است. نظام تصمیم‌گیری در ایران به دلیل وجود نهادهای مختلف و تأثیرپذیری از شرایط داخلی و بین‌المللی از پیچیدگی بیشتری نسبت به سایر نظام‌های سیاسی دیگر برخوردار است. چالش برجام به ویژه در تعامل با قدرت‌های بزرگ جهانی به این پیچیدگی‌ها افزوده و بر تصمیم‌گیری‌های داخلی ایران تأثیرگذار بوده است. فرآیندهای تصمیم‌گیری داخلی و خارجی برجام در مواجهه با قدرت‌های بزرگ نظام بین‌الملل و تعارضات معنایی در سطوح تصمیم‌گیری بر پیچیدگی‌های موضوع افزوده است. نگارنده در این مقاله به دنبال پاسخ به این سؤال اصلی است که تصمیمات سیاست خارجی ایران در برجام، چگونه و تحت تأثیر چه فرآیند و عناصری شکل می‌گیرد؟ برای پاسخ؛ نویسنده با مبنا قرار دادن نظریه انتخاب عقلانی به دنبال تحلیل ساختار تصمیم‌گیری سیاست خارجی ایران در موضوع برجام با توجه به بازیگران رسمی و غیر‌رسمی برآمده است. در این میان علاوه بر سطح تصمیم‌گیری، به عوامل داخلی و بین‌المللی تأثیرگذار در تصمیم‌گیری سیاست خارجی ایران نیز اشاره شده و در نهایت مدل مفهومی سیاست خارجی ایران در برجام ارائه شده است.
کلیدواژه‌ها

اشتریان، کیومرث و جعفری، نادر. (1386). تصمیم‏گیری در سیاست خارجی و نقش دیپلماسی عمومی در فرایند تصمیم سازی. اندیشه مدیریت. 1(1)، 140-111.
پورسعید، فرزاد (1387). ساختار و روندتصمیم‏گیری در سیاست خارجی جمهوری اسلامی‏ ایران؛ تحلیل متون آموزشی و پژوهشی. فصلنامه مطالعات راهبردی. 11(2)، 348-313.
جمشیدی، محمد. (1396). تأثیر فرایند توافق هسته‏ای بر ادراک آمریکا از عقلانیت راهبردی ایران. فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست. 4(15)، 94-69.
حاجی یوسفی، امیرمحمد. (1384). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایراندر پرتو تحولات منطقه­ای(1991-2001). تهران: نشر وزارت امور خارجه.
غرایاق زندی، داود. (1387). «اصول و مبانی سیاست خارجی جمهوری اسلامی‏ ایران؛ جستاری در متون. فصلنامه مطالعات راهبردی. 11(2)، 313-277.
کردنائیج، اسدلله. (1385). .نقش گروه‏های فشار در شکل دهی خط مشی عمومی. فرهنگ مدیریت. 4(12)، 82-65.
محمدی، منوچهر. (1377). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: اصول و مسائل. تهران: نشر دادگستر.
محمود اغلی، رضا. (1393). «بررسی فرایند تصمیم‏گیری در سیاست خارجی رژیم صهیونیستی براساس مدل پیوستگی روزنا با تأکید بر جنگ های این رژیم»، سیاست دفاعی. 22(87)، 242-207.
ملکی، عباس (1381). «تصمیم‏گیری در سیاست خارجی رهیافت تجربی»، ترجمه ابوذر گوهری مقدم، علوم سیاسی. 20، 44-29.
ملکی، عباس (1382). «فرایند تصمیم‏گیری در سیاست خارجی ایران»، مجله راهبرد. 11(27)، 109-81.
هانتر، شیرین (1392). سیاست خارجی ایران در دوران بعد از فروپاشی شوروی. ترجمه مهدی ذوالفقاری، تهران: نشر میزان.
هیل، کریستوفر (1387). ماهیت متحول سیاست خارجی. ترجمه علیرضا طیب و وحید بزرگی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
Allison, G. & Zelikow, P. (1999). Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis. London: Pearson Publication.
Ashtarian, K. & Jafari, N. (2007). Decision – Making in Foreign Policy and the Role of Public Diplomacy in Decision-Making process. Strategic Management Thought, 1(1), 111-140. [In Persian]
Gaubatz, K. T. (1991). “Election Cycles and War”, Journal of Conflict Resolution, 35(2), 212–244.
Gharayagh Zandi, D. (2008). Principles and Foundations of Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran: A Survey on the Texts. Strategic Studies Quarterly11(40), 277-313. [In Persian]
Haass, R. N. (1998). Economic Sanctions and American Diplomacy. Washington DC: Council on Foreign Relations.
Haji Yousefi, A. (2005). Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran in the Light of Regional Developments (1991-2001). Tehran: Ministry of Foreign Affairs Publications. [In Persian]
Hill, C. (2009). The Changing Nature of Foreign Policy. Translated by Alireza Tayyeb and Vahid Bozorgy, Tehran: Institute for Strategic Studies. [In Persian]
Hunter, S. (2013). Iran's Foreign Policy in the Post-Soviet Era. Translated by Mehdi Zolfaghari, Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
Jamshidi, M. (2016). The Process of Nuclear Agreement and US Perception of Iran's Strategic Rationality. Political Strategic Studies, 4(15), 69-94. [In Persian]
Kahler, M. (1998). “Rationality in International Relations”, International Organization, 52(4), 919-941.
Kardanaij, E. (2006). "The Role of Pressure Groups in Shaping Public Policy", Management Culture. 4(12), 82-65. [In Persian]
Levy, J. (1975). “Alliance Formation and War Behavior: An Analysis of the Great Powers, 1495–1975”, Journal of Conflict Resolution. 25(4), 581–613.
MacDonald, P. (2003). “Useful Fiction or Miracle Maker: The Competing Epistemological Foundations of Rational Choice Theory”, American Political Science Review. 97(4), 551–565.
Mahmoud Oghli, R. (2014). “A study of the process of decision making in the zionist regime’s foreign policy based on james rosenau's coherence model with emphasis on the wars waged by this regime. Journal of defense policy, 22(3 (87)), 207-242. [In Persian]
Maleki, A. (2003). "Decision-making in foreign policy: an empirical approach", translated by Abuzar Gohari Moghadam, Political Sciences. 20, 29-44. [In Persian]
Maleki, A. (2004). “Decision-making process in Iran’s foreign policy”, Strategy Journal. 11(27), 109-81. [In Persian]
Mandel, R. (1986). “Psychological Approaches to International Relations”, In Political Psychology. ed. Margaret Hermann. San Francisco: Jossey-Bass.
ME Council. (2023). Iran’s Evolving Foreign Policy Structure: Implications on Foreign Relations. Middle East Council on Global Affairs.
Mintz , A. & DeRouen, K. (2010). Understanding Foreign Policy Decision Making. Cambridge: Cambridge University Press.
Mohammadi, M. (1998). Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran: Principles and Issues. Tehran: Dadgostar Publishing. [In Persian]
Poursaeed, F. (2008). Structure and Decision Making Process in Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran: An Analysis of Research and Teaching Texts. Strategic Studies Quarterly11(40), 313-348. [In Persian]
Raj, H. (1990). Camparative Politics. New Delhi: Surjeet Publication.
Randle, R. (1973). The Origins of Peace: A Study of Peacemaking and the Structure of Peace Settlements. New York: Free Press.
Renshon, Jo. and Renshon, S. (2008). “The Theory and Practice of Foreign Policy Decision Making”, Political Psychology. 22(4), pp 509–536.
Richardson, N. and Kegley, C. (1980). “Trade Dependence and Foreign Policy Compliance: A Longitudinal Analysis”, International Studies Quarterly. 29, 191–216.
Rosati, J. (2004). The Politics of United States Foreign Policy. 3rd ed. Belmont, CA: Wadsworth.
Wallace, M. (1982). “Armaments and Escalation: Two Competing Hypotheses”, International Studies Quarterly. 261, 37–56.
Winter, D. (2003). “Personality and Political Behavior”, In Oxford Handbook of Political Psychology. ed. David Sears, Leonie Huddy, and Robert Jervis. New York: Oxford University Press.
دوره 12، شماره 2 - شماره پیاپی 37
فصل تابستان
تابستان 1404

  • تاریخ دریافت 25 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 28 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 23 اسفند 1403